Kısaca
Normal çalışma, fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışma ayrımını; ücret, serbest zaman, bordro ve işveren kayıtları yönünden açıklar.
Çalışma süresi ayrımlarını kurun
İş Kanunu'nda genel haftalık çalışma süresi en çok 45 saattir. Bu süre, aksi kararlaştırılmadıkça haftanın çalışılan günlerine eşit ölçüde bölünür; denkleştirme ve günlük sınırlar gibi özel düzenlemeler ayrıca dikkate alınır.
Haftalık 45 saati aşan çalışma fazla çalışmadır. Sözleşmeyle haftalık süre 45 saatin altında belirlenmişse, sözleşme süresini aşan fakat 45 saate kadar olan çalışma fazla sürelerle çalışma olarak adlandırılır. Günlük dilde ikisine de fazla mesai denebilse de ücret ve serbest zaman karşılıkları farklıdır.
| Çalışma türü | Temel eşik | Ücret karşılığı | Serbest zaman |
|---|---|---|---|
| Normal çalışma | Sözleşme ve kanuni haftalık süre | Normal saat ücreti | Normal dinlenme düzeni |
| Fazla sürelerle çalışma | Sözleşme süresinin üstü, 45 saate kadar | Saat ücretinin %25 zamlı tutarı | Her saat için 1 saat 15 dakika |
| Fazla çalışma | Haftalık 45 saatin üstü | Saat ücretinin %50 zamlı tutarı | Her saat için 1 saat 30 dakika |
Saat hesabından önce puantajı doğrulayın
Fazla çalışma hesabı yalnız ay sonunda toplam saat yazmakla yapılmaz. Fiilî giriş-çıkış, ara dinlenmesi, vardiya, izin ve çalışma günü kayıtları birlikte değerlendirilir. Ara dinlenmeleri çalışma süresinden sayılmaz; gece çalışması, sağlık kuralları veya işin niteliği nedeniyle farklı sınırlar gündeme gelebilir.
Fazla çalışma için çalışanın onayı genel kuraldır. Zorunlu veya olağanüstü nedenlerle çalışma ve fazla çalışma yaptırılamayacak iş veya çalışan grupları için özel hükümler bulunduğundan standart onay formu her durumu çözmez.
- Haftalık sözleşme süresini belirleyin.
- Fiilî çalışma ve ara dinlenmelerini gün bazında kaydedin.
- Denkleştirme veya telafi çalışması olup olmadığını ayırın.
- Fazla sürelerle çalışma ile fazla çalışmayı ayrı toplayın.
- Çalışanın onayı ve özel yasakları kontrol edin.
- Ücret veya serbest zaman tercihini yazılı kayda bağlayın.
Ücret ve serbest zaman mantığı
Fazla çalışmanın her saati için normal saat ücretinin yüzde 50 fazlası; fazla sürelerle çalışmanın her saati için yüzde 25 fazlası ödenir. Çalışan isterse zamlı ücret yerine kanundaki sürelerde serbest zaman kullanabilir ve bunu altı ay içinde, çalışma süreleri içinde ve ücretinde kesinti olmadan kullanır.
Fazla çalışma toplamı bir yılda 270 saati aşmamalıdır. Bu sınırın bulunması, sınır aşılırsa yapılan çalışmanın kayda alınmayacağı veya ücret karşılığının yok olacağı anlamına gelmez; işverenin çalışma düzeni ve mevzuata uyumu ayrıca değerlendirilir.
| Kontrol | Bordroda beklenen | Dayanak kayıt |
|---|---|---|
| Çalışma türü | Fazla çalışma/fazla sürelerle çalışma ayrımı | Sözleşme ve haftalık puantaj |
| Saat | Döneme ait toplam | Giriş-çıkış ve vardiya |
| Ücret | Zamlı brüt ödeme | Saat ücreti ve hesap dökümü |
| Serbest zaman | Ücret yerine kullanılan süre | Çalışan talebi ve izin kaydı |
| Prim/vergi | İlgili matrahlara yansıma | Bordro ve MPHB |
Temsili haftalık çalışma senaryosu
Hafta tatili ve genel tatille karıştırmayın
Hafta tatilinde veya ulusal bayram ve genel tatilde çalışma, fazla çalışmayla aynı hukuki kavram değildir. Aynı çalışma olayı birden fazla kuralı ilgilendirebilse de günün niteliği, haftalık toplam ve ücret karşılığı ayrı ayrı incelenir.
İşveren kayıtlarında çalışma başlangıç-bitiş saatleri, ara dinlenmeleri, çalışanın onayı, bordro satırı ve banka ödemesi birbiriyle uyumlu olmalıdır. Uyuşmazlıkta yalnız tek bir belgenin değil, bütün kayıtların ve fiilî durumun birlikte değerlendirilebileceği unutulmamalıdır.
- Fazla çalışmayı sabit aylık bir sayı olarak varsaymak
- Ara dinlenmelerini çalışma süresine eklemek
- 45 saatin altındaki sözleşme süresini göz ardı etmek
- Hafta tatili ve genel tatil çalışmasını aynı kalemde göstermek
- Serbest zamanı süresinde ve kayıtlı kullandırmamak
- Fazla çalışma ödemesini bordro ve prim matrahından ayırmak
Sık sorulan soru
Fazla çalışma ile hafta tatili çalışması aynı şey midir?
Hayır. Fazla çalışma haftalık çalışma süresi eşiğiyle, hafta tatili çalışması ise dinlenme gününün niteliğiyle ilgilidir. Aynı haftada iki değerlendirme birlikte gündeme gelebilir.
Bilgilendirme notu
Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. İşveren, çalışan ve sigortalılık sonuçları somut olayın özelliklerine ve işlem tarihindeki mevzuata göre değişebilir.