Kısaca
Özel nitelikteki inşaatlarda SGK asgari işçilik araştırması, işin büyüklüğü ve niteliğine göre hesaplanan asgari işçilik ile işyeri dosyasından bildirilen prime esas kazancı (PEK) karşılaştırır. Hesaplanan işçilik tutarı doğrudan ödenecek SGK primi değildir. Yeterli bildirim bulunması da tek başına ilişiksizlik belgesi alınmasına yetmez; ilgili inşaat dosyasındaki borçlar ve diğer belge şartları ayrıca incelenir.
14 Ekim 2026 tarihli SGK Genel Yazısı; yapı sınıfı değişikliklerini, tek dosyada izlenen çok bloklu inşaatları, kısmi ilişiksizlikten sonraki hesapları ve sonraki dönemde bildirim bulunmamasını açıklıyor. TÜRMOB'un 19 Ekim 2026 tarihli 120 sayılı sirküleri bu yazıyı duyuran açıklayıcı kaynaktır; SGK Genel Yazısının yerine geçen ayrı bir düzenleme değildir. Bu rehberin yayın ve son doğrulama tarihi 20 Ekim 2026'dır.
Asgari işçilik araştırması ile ilişiksizlik belgesi arasındaki ilişki
5510 sayılı Kanun m.85, işin niteliği ve kapsamı dikkate alınarak yeterli işçilik bildirilip bildirilmediğinin araştırılmasının dayanağıdır. Özel inşaatlarda araştırma genellikle iş bittikten sonra yapılır; Sosyal Sigorta İşlemleri Yönetmeliği m.111/7 uyarınca gerekli durumlarda bitmiş kısımlar için ara aşamada da araştırma yapılabilir. Kayıt incelemesi ve denetim, ünitenin araştırmasıyla aynı işlem değildir.
İlişiksizlik belgesi, inşaatın ilgili tamamlanmış kısmı veya tamamı için SGK yönünden gerekli kontrollerin sonuçlanmasına ilişkindir. Vergi borcu yoktur yazısı, kamu ihalesi borç sorgusu ve genel amaçlı SGK e-Borcu Yoktur belgesiyle aynı kapsamda değildir. İnşaatın bütününü kapsamayan kısmi belge, kalan işin yükümlülüklerini ortadan kaldırmaz.
İşverenin başvurusu, ruhsat makamının tespiti, SGK araştırması, işçilik ve borç mutabakatı birlikte ilerler. Birim maliyet hesabı yaparak belgeyi kendiliğinden kazanılmış hak saymak veya daha az işçilik bildirmek için araştırma sonucunu bordronun yerine kullanmak doğru değildir; gerçek sigortalı çalışmaları eksiksiz bildirilmelidir.
Hesaba başlamadan: ruhsat, alan, sınıf ve tarihler
Hesap tablosundan önce her ruhsatın yapı sınıfı ve grubu, toplam alanı, fiilen tamamlanan kısmı, işe başlama ve bitiş tarihleri ile SGK dosyası eşleştirilmelidir. Satış değeri veya işverenin fiilî harcaması, araştırmada kullanılan Bakanlık yapı yaklaşık birim maliyetinin yerine kendiliğinden geçmez.
| Bilgi | Hesaba etkisi | Kontrol belgesi |
|---|---|---|
| İş bitimindeki ruhsat | SSİY m.111/4 gereği geçerli yapı sınıfı ve grubu | İlk ruhsat ve tüm tadilat ruhsatları |
| İnşaat alanı / tamamlanma seviyesi | Araştırılacak m² ve kalan alan | Ruhsat makamının seviye ve tamamlanma tarihi yazısı |
| Başlangıç ve bitiş | Maliyet yılı, ortalama hesabı ve PEK karşılaştırma dönemi | İşyeri kayıtları, sigortalı bildirimleri ve yetkili makam tespitleri |
| Önceki araştırma | Mükerrer alan ve PEK kullanımının önlenmesi | Önceki hesap cetveli, belge tarihi ve araştırma kesim tarihi |
| Bildirilen PEK / borç | İşçilik yeterliliği ile ödeme şartının ayrı incelenmesi | Dönemsel bildirgeler, tahakkuklar ve ödeme kayıtları |
Yapı sınıfı değişirse hangi birim maliyet kullanılır?
14 Ekim Genel Yazısında, araştırmaya işin bittiği tarihte ruhsatta geçerli yapı sınıfı ve grubu esas alınır. Tadilat ruhsatıyla sınıf değişmiş ve son sınıf, ortalamaya giren geçmiş yılların listelerinde de mevcutsa o yıllar için de son sınıfın birim maliyetleri kullanılır. İlk ruhsattaki eski sınıf ile son sınıfın bedelleri sırf ruhsat değişti diye yıllara dağıtılıp karıştırılmaz.
Son yapı sınıfı geçmiş yılın listesinde yer almıyorsa Genel Yazının, ilgili dönemdeki önceki sınıfa ilişkin açıklaması dikkate alınır; listede olmayan sınıfa tahminî bedel yazılmaz. Özellikle tamamlandıktan sonra ilk defa ruhsat alınması durumunda geçmiş ruhsattaki sınıfa dönme imkânı yoktur; aşağıdaki belirleme sırası izlenir. Haziran Genelgesindeki son sınıfın geçmiş listede bulunmadığı örnek ile Ekim Genel Yazısındaki bütün yıllarda bulunduğu örnek farklı durumları anlatır; bunlar aynı varsayımla uygulanmamalıdır.
Birim maliyet bulunamaması ve inşaat bittikten sonra ilk ruhsat
2011/13 sayılı Genelgenin 2026/16 ile değişen 6.6 bölümü, hesaba girecek yılın birim maliyetinin bulunamaması için bir belirleme süreci öngörür. SGK ünitesi önce Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği İl Müdürlüğüne hangi bedelin kullanılacağını sorar. Cevapla bedel belirlenemezse ünite, yapının kullanım amacı, niteliği ve özelliklerine göre Bakanlığın maliyet listesinden uygun sınıf ve grubu belirler.
Ünite belirleyemezse veya işveren belirlenen bedele itiraz ederse dosya sosyal güvenlik denetmenleri servisine gider. Denetmenin yapıya ilişkin tespitlerini içeren raporuna dayanarak sınıf ve grubu yine SGK ünitesi belirler. İşverenin kendi seçtiği benzer sınıf veya piyasadan aldığı maliyet teklifi bu sürecin yerine geçmez.
Genel Yazının aktardığı örnekte inşaata 15 Nisan 2023'te başlanmış, 17 Mayıs 2026'da bitirilmiş ve III-C sınıfında ilk ruhsat 20 Mayıs 2026'da alınmıştır. III-C geçmiş 2023–2024 listelerinde bulunmadığı için ilgili yılların bedeli bu yazışma ve gerektiğinde denetmen süreciyle belirlenir. Ruhsatın bitişten sonra alınması, geçmiş yılların araştırmadan otomatik çıkarılması anlamına gelmez.
Birim maliyetin aritmetik ortalaması ve 16 Mayıs geçişi
Başladığı yıl içinde biten inşaatta bitiş tarihinde geçerli birim maliyet esas alınır. Sonraki yıllarda biten inşaatta ise bitiş yılı hariç, başlangıç yılı ile bitiş yılı arasındaki bütün yılların birim maliyetlerinin aritmetik ortalaması kullanılır. Bir yılda birden fazla bedel yayımlanmışsa o yılın son yayımlanan bedeli dikkate alınır. Kısmi araştırmadan sonraki işin yeni başlangıcı da bu yüzden önemlidir.
2026/16 Genelgesi; 16 Mayıs 2026 ve sonrasında biten işler yanında, daha önce bitmiş olup araştırılmamış veya fark prim borcu idari aşamada kesinleşmemiş işleri de ortalama yöntemine dahil eder. Önceki yöntemle araştırılıp 16 Mayıs ve sonrasında idari aşamada kesinleşen işlemlerde, iki yıl ve daha kısa sürede tamamlanan işler için hesaplama yöntemi değişmediğinden işlem yapılmaz; iki yıldan uzun işlerde ilk araştırma iptal edilerek ortalama yöntemiyle yeniden araştırma yapılır. Genelgede belirtilen rapora dayalı uzun süreli işlerde ise rapor, yeniden düzenlenmek üzere ilgili müfettiş / SMMM / YMM sürecine gönderilir. Kesinleşmiş eski dosyalar için koşulsuz yeniden hesaplama veya iade hakkı çıkarılamaz.
Asgari işçilik oranı ve %25 eksiltme neye uygulanır?
Araştırmada önce işe uygun asgari işçilik oranı belirlenir. Normal ünite araştırmasında bu oranın %25'i eksiltilerek uygulanması ile hiç tescil/hiç işçilik bildirimi bulunmayan dosyaların durumu ayrıdır. Örnek olarak %9 taban orana %25 eksiltme uygulanırsa %9 × 0,75 = %6,75 olur. Bu, 25 yüzde puan düşmek veya bulunan PEK farkından bir kez daha %25 indirmek değildir.
Genel Yazıdaki %6,75 yalnız ilgili örneklerin oranıdır; bütün yapı sınıfları ve bütün araştırma/inceleme işlemleri için değişmez genel oran değildir. İşin niteliği, uygulanacak oran listesi ve işlemin türü teyit edilmelidir. Birim maliyet (TL/m²) × araştırılan alan (m²) × uygulanabilir oran, karşılaştırılacak asgari işçilik/PEK tutarını verir; prim borcu daha sonra ilgili prim hükümleriyle hesaplanır.
Genel Yazıya göre %25 eksiltme yapılmadan araştırmanın genel şartı, özel inşaat için hiç işyeri tescil edilmemesi veya tescil bulunmasına rağmen o işyerinden hiç işçilik bildirilmemesidir. Buna karşılık, önceden bildirim ve kısmi ilişiksizlik bulunan dosyada yalnız sonraki dönemde hiç bildirim olmaması aynı durum değildir; aşağıdaki özel süreçte o dönemin araştırma oranına %25 eksiltme uygulanır.
Kısmi ilişiksizlik başvurusu ve belge şartları
İşveren, bitirdiğini belirttiği kısım için SGK ünitesinden kısmi ilişiksizlik isteyebilir. SSİY m.27/8 kapsamındaki tek dosyada izlenen ayrı ruhsatlı yapılar dahil, tamamlanma seviyesi ve tarihi ruhsat vermeye yetkili makamla yazışılarak belirlenir. Başvuruda ruhsat/blok, talep edilen bölüm ve m² açık olmalıdır; ünitenin ruhsat makamından aldığı tespitlerle mutabakat yapılır.
2011/13 Genelgesi 9.19.4 uyarınca, SSİY Ek 11 cetvelinde veya yetkili ruhsat makamının onayladığı yapı denetim tutanağında belge istenen kısmın bitmiş olduğunun belirtilmesi gerekir. Seviye biliniyor fakat tamamlanma tarihi belirlenemiyorsa kısmi belge talep tarihi bitiş tarihi olarak alınır. Ancak yetkili makamın tespit ettiği bitiş tarihi varken başvuru tarihi keyfî olarak seçilmez.
Yeterli işçilik bildirimi veya eksik işçilikten hesaplanan tutarın ödenmesi yanında, söz konusu inşaat işiyle ilgili başkaca borç bulunmaması da aranır. Kısmi belgede fark prim, iş bitim tarihinin bulunduğu aya tahakkuk ettirilir; gecikme cezası ve gecikme zammıyla tebliğden itibaren bir ay içinde ödenir. Bu sürede ödenmezse kısmi başvuruya ilişkin araştırma iptal edilir. Süreyi ilk başvuru gününden başlatmayın; SGK tebliğini ve dosya durumunu izleyin.
Tek SGK dosyasında ayrı ruhsatlı bloklar: bütün seviyeler araştırılır
Tek dosyada izleme otomatik değildir. SSİY m.27/8 kapsamında aynı işverene ait, birden fazla ruhsatla bitişik veya yakın parsellerde yürütülen işlerde sigortalıların birbirine karışması, ilk işin başlangıcından itibaren en geç altı ay içinde talep ve SGK ünitesinin izni koşulları birlikte değerlendirilir. Sırf blokların aynı projede bulunması dosyaları kendiliğinden birleştirmez.
Ayrı ruhsatlı birden fazla bloğun SSİY m.27/8 çerçevesinde tek SGK dosyasında izlendiği durumda sadece belge istenen bloğun alanı üzerinden hesap yapılmaz. SGK bütün blokların tamamlanma seviyeleri ve tarihlerini ruhsat makamından ister. Araştırma, bu tarihte tamamlanmış toplam m² üzerinden yapılır; belgenin hangi blok için istendiği ile araştırmanın alanı farklı olabilir.
Bu yöntem, aynı dosyadaki bildirilen PEK'in yalnız bir bloğa karşılaştırılıp başka bloklarda da tekrar kullanılmasını önler. Her blok için toplam alan, gerçekleşme oranı, araştırılmış alan ve daha sonra tamamlanacak alan ayrı satırlarda izlenmelidir.
| Blok | Ruhsat alanı | 30.06.2026 seviyesi | İlk araştırma alanı |
|---|---|---|---|
| A | 4.000 m² | %100 | 4.000 m² |
| B | 4.000 m² | %75 | 3.000 m² |
| C | 4.000 m² | %50 | 2.000 m² |
| Toplam | 12.000 m² | %75 | 9.000 m² |
İkinci başvuru: önceki alan ve PEK'i tekrar kullanmayın
16 Mayıs 2026 ve sonrasında düzenlenen kısmi belge rejiminde, önceki araştırmada değerlendirilen m² ile o dönemde Kuruma bildirilen PEK sonraki hesap dışında tutulur. Sadece A'ya belge verildi diye B ve C'nin önceki araştırmada yer alan tamamlanmış alanları yeniden maliyete eklenmez. Önceden bildirilen fazla PEK de sonraki dönemin açığını kapatmak için otomatik devredilmez.
Sonraki araştırma için alan mutabakatı ve PEK dönem mutabakatı birlikte yapılmalıdır. Alanı düşüp eski PEK'i içeride bırakmak, PEK'i düşüp daha önce araştırılan alanı yeniden maliyete eklemek kadar hatalıdır.
| Blok | 08.09.2026 tamamlanmış | Önce araştırılmış | Yeni araştırma |
|---|---|---|---|
| A | 4.000 m² | 4.000 m² | 0 m² |
| B | 4.000 m² (%100) | 3.000 m² | 1.000 m² |
| C | 3.000 m² (%75) | 2.000 m² | 1.000 m² |
| Yeni toplam | 2.000 m² |
Sonraki iş başlangıcı ve hiç yeni sigortalı bildirimi bulunmaması
Kısmi belgeden sonra kalan işin başlangıcı, önceki araştırmada esas alınan iş bitim tarihinden sonraki ilk sigortalı bildirim tarihidir. Belgenin düzenlendiği gün veya yeni başvuru günü otomatik başlangıç sayılmaz. İlk örnekte kesim 30 Haziran ve devam eden bildirim 1 Temmuz olduğundan yeni dönemin başlangıcı 1 Temmuz'dur.
Önceki araştırma kesiminden sonra hiç sigortalı bildirilmemişse başlangıç tarihini varsaymayın. Genel Yazı, Sosyal Güvenlik Denetmenliği Yönetmeliği m.24 gereğince denetmen raporuyla kalan kısmın başlangıcının tespitini ister. İşveren kalan işin tamamı veya bir kısmı için belge istediğinde bu bildirimsiz dönem ayrıca araştırılır ve o araştırmanın asgari işçilik oranında %25 eksiltme uygulanır.
Bu özel durum, inşaat boyunca hiç tescil veya hiç işçilik bildirimi bulunmayan dosyadaki eksiltmesiz araştırmayla karıştırılmamalıdır. Hiç yeni bildirim olmamasından iş yapılmadığı veya kalan alanın araştırmasız belge alabileceği sonucu da çıkarılamaz.
16 Mayıs öncesi başvuru mu, belge tarihi mi?
14 Ekim Genel Yazısının 3 numaralı bölümü, 16 Mayıs 2026'dan önce başvurulmuş olsa bile belge 16 Mayıs ve sonrasında düzenleniyorsa belge düzenleme tarihinin esas alınacağını açıklar. Eski tarihte dilekçe verilmesi tek başına önceki PEK fazlasını taşıma hakkı sağlamaz.
2011/13 Genelgesi 9.19.4'te, 16 Mayıs 2026'dan önce gerçekten kısmi belge verilmiş işler için ayrı geçiş hükmü vardır: sonraki hesapta önceki kısma ait alan ve bildirilmesi gereken PEK çıkarılır; önceki fazla bildirimin dikkate alınabilmesi bu eski belge rejimine ilişkindir. Buna karşılık 16 Mayıs ve sonrasında düzenlenen belge rejiminde bildirilen PEK tümü çıkarılır ve fazla kısım sonraki hesaba taşınmaz. İki rejimi tek bir genel taşıma kuralına dönüştürmeyin.
İşveren ve mali müşavir için belge ve hesap kontrol listesi
Başvurudan önce dosya bazında aşağıdaki kayıtları birlikte hazırlayın. Liste, SGK ünitesinin somut dosya için isteyebileceği ek belgelerin yerine geçmez.
- SGK işyeri sicili, işveren ve varsa ilgili alt işveren kayıtlarını; ruhsat/blok eşleşmesini doğrulayın.
- İlk ruhsatı, tadilatları, bitişte geçerli sınıf/grubu ve her bloğun m²'sini ayırın.
- Ruhsat makamının bütün bloklar için seviye ve tarih tespitini; Ek 11 veya onaylı yapı denetim tutanağını edinin.
- İşe başlama, araştırma kesim tarihi, sonraki ilk sigortalı bildirimi ve belge düzenleme tarihini farklı alanlarda izleyin.
- Her yılın geçerli yapı yaklaşık birim maliyetini ve birden çok yayım varsa son bedeli kaydedin; eksik bedeli tahminle doldurmayın.
- Asgari işçilik oranının dayanağını ve %25 eksiltmenin uygulanıp uygulanmadığını ayrı gösterin.
- Önceki hesap cetveli, araştırılmış alanlar, bildirilen / bildirilmesi gereken PEK ve yeni dönem bildirgelerini mutabık hale getirin.
- Asgari işçilik tutarı, eksik PEK, bu farktan tahakkuk eden prim ve gecikme tutarlarını farklı sütunlarda izleyin.
- Ödeme ve mahsupları, inşaat işiyle ilgili diğer borçları, tebliğ ve bir aylık ödeme süresini kontrol edin.
- Bildirimsiz sonraki dönemde denetmen raporu sürecini tamamlayın; kısmi belgeyi inşaatın tamamının kapanışı gibi kullanmayın.
Sık karşılaşılan hatalar ve sık sorulan sorular
En sık hata; belge istenen alanla araştırılan alanı, kaynak tarihiyle belge tarihini ve PEK farkıyla prim borcunu aynı şey sanmaktır. Çok bloklu dosyada her araştırmanın kapsamı bir önceki hesapla birlikte kontrol edilmelidir.
Asgari işçilik hesabındaki tutarın tamamını SGK'ya mı öderim?
Hayır. Hesaplanan asgari işçilik, bildirilen PEK ile karşılaştırılır. Eksiklik varsa ilgili PEK farkı üzerinden prim ve varsa gecikme tutarları hesaplanır. Örnekteki 841.750 TL eksik PEK, doğrudan prim borcu değildir.
Bütün inşaatlarda oran %6,75 midir?
Hayır. Bu oran SGK Genel Yazısındaki ilgili örneklerde kullanılır. İşe uygun taban oran ve %25 eksiltmenin koşulları ayrıca belirlenir; örneğin %9 × 0,75 = %6,75 olur.
Sadece tamamlanan A bloğu için başvurursam neden diğer bloklar araştırılır?
Tek SGK dosyasındaki bütün blokların tamamlanma seviyeleri tespit edilir. A, B, C için 4.000'er m² ve %100, %75, %50 seviyeleri varsa ilk araştırma 9.000 m²'yi kapsar; yalnız A'nın 4.000 m²'sini değil.
Önceki fazla bildirimi sonraki döneme taşıyabilir miyim?
16 Mayıs 2026 ve sonrasında düzenlenen kısmi belge rejiminde önceki bildirilen PEK çıkarılır; fazlalık sonraya aktarılmaz. Bu tarihten önce verilmiş belgeler için 2011/13 Genelgesi 9.19.4'teki ayrı geçiş hesabı incelenir.
Yeterli işçilik bildirimi kısmi ilişiksizlik için yeterli mi?
Tek başına yeterli değildir. Tamamlanmış kısmın yetkili makamca tespiti, ilgili araştırmanın tamamlanması, gerekiyorsa fark prim ve gecikme tutarlarının ödenmesi ve inşaat işiyle ilgili başkaca borç bulunmaması gerekir.
Kısmi belgeden sonra hiç sigortalı bildirilmezse ne olur?
Kalan işin başlangıcı denetmen raporuyla belirlenir. Sonraki bildirimsiz dönem ayrıca araştırılır ve Genel Yazıdaki bu özel durumda oran %25 eksiltilir; inşaat boyunca hiç tescil/bildirim bulunmamasıyla aynı rejim değildir.
Bilgilendirme notu
Bu rehber genel bilgilendirme amacı taşır. Yapı sınıfı, yıllık maliyet, işçilik oranı, kesinleşme ve borç durumu somut SGK dosyası üzerinden değerlendirilmelidir. Kaynaklardaki örnek yılları ve bedelleri, başka yıl veya yapıya aynen taşınacak güncel maliyet tarifesi değildir.